Nieuwe toezichtstaak voor gemeenten: OMWB helpt op weg met GACS
Sinds 1 januari 2026 gelden nieuwe regels voor gebouwautomatisering (meer informatie in de infographic onder dit artikel). Voor gemeenten betekent dit een nieuwe toezichtstaak. Maar hoe houd je daar in de praktijk toezicht op? De OMWB is al volop bezig om daar antwoord op te vinden.
Vanaf dit jaar zijn utiliteitsgebouwen met een verwarmings- of airconditioningsysteem van 290 kW of meer verplicht om een Gebouw Automatiserings- en Controlesysteem (GACS) te installeren. Vanaf 1 januari 2030 gaat die grens naar 70 kW. “Bedrijven vragen zich af: hoe gaan we hieraan voldoen? Wij vragen ons af: hoe gaan we hierop toezien?”, zegt energietoezichthouder Joris Mallens van de OMWB.
Meer comfort
Een GACS koppelt verschillende technische installaties binnen een gebouw aan elkaar en laat deze samenwerken om efficiënter te functioneren. Een GACS integreert energiegebruik en -opwek. Denk bijvoorbeeld aan verwarming, ventilatie, airconditioning, zonwering, zonnepanelen en laadpalen. Hiermee voorkom je energieverspilling en verbeter je het comfort binnen het gebouw
Het GACS zelf bespaart dus niet direct energie, maar de besparing ontstaat doordat het systeem de gekoppelde installaties slimmer aanstuurt. Het gaat daarmee om een vorm van vergaande automatisering van het gebouw.
Gemeenten aan zet
Omdat gemeenten en provincies bevoegd gezag zijn, ligt ook het toezicht op deze verplichting bij hen. De OMWB merkt dat sommige gemeenten zich nog onvoldoende bewust zijn van deze nieuwe toezichtstaak, of dat zij ervan uitgaan dat de omgevingsdienst deze al uitvoert. Dat laatste is niet het geval. Wij voeren deze taak pas uit wanneer de gemeente daarvoor opdracht verleent. Het uitvoeren van dit toezicht door de omgevingsdienst ligt wel voor de hand.
“We kunnen deze taak effectief en efficiënt uitvoeren als verzoektaak tijdens onze bestaande energiecontroles” aldus Joris. “Dit werkt efficiënter en is voordeliger voor gemeenten. Zo hoeft er in veel gevallen geen extra bezoek plaats te vinden of andere partij te worden ingeschakeld.”
(De tekst gaat verder onder de afbeelding)
“Voor gemeenten is het vooral belangrijk om nu in actie te komen.”
Pionieren terwijl de regels nog in ontwikkeling zijn
De manier waarop het toezicht moet worden uitgevoerd is nog in ontwikkeling. Er is veel informatie beschikbaar, maar een uniforme landelijke lijn ontbreekt vooralsnog. Zo is nog de vraag of toezichthouders alleen moeten controleren op de aanwezigheid van een GACS, of ook inhoudelijk moeten beoordelen of het systeem aan de eisen voldoet. En hoe ga je om met toekomstige aanscherpingen van de regelgeving richting 2050?
Daarom wachten wij niet af en voeren momenteel verschillende pilots uit bij onder anderen het Gerechtsgebouw in Breda, Ons Middelbaar Onderwijs en een glastuinbouwbedrijf. Zo zien we de werking van de systemen in de praktijk en verbreden we onze kennis over het onderwerp. Die ervaringen gebruiken we bij het opzetten van een praktische werkwijze en ontwikkelen van kaders voor de toekomst. We bundelen onze kennis en delen onze ervaringen met RVO en andere omgevingsdiensten. “Iemand moet het voortouw nemen. Wij investeren nu in het uitzoeken wat werkt voor bedrijven, deelnemers en andere omgevingsdiensten,” zegt Joris.
Niet wachten, maar samen leren
De verantwoordelijkheid ligt echter niet bij de omgevingsdienst. Landelijke coördinatie en duidelijke kaders zijn nodig om te voorkomen dat verschillende partijen ieder hun eigen werkwijze ontwikkelen. “Voor gemeenten is het vooral belangrijk om nu in actie te komen. De wettelijke verplichting geldt al en daarmee is ook het moment aangebroken om na te denken over de uitvoering van het toezicht.” Wij kunnen gemeenten daarbij ondersteunen door het toezicht op GACS als verzoektaak mee te nemen in het bestaande energietoezicht. De regelgeving is nieuw en de praktijk is volop in ontwikkeling. Juist daarom is het belangrijk om nu samen ervaring op te doen en toe te werken naar een duidelijke, uniforme aanpak.
“We stellen gemeenten voor om in 2027 namens hen ongeveer 10% van de gebouwen met een GACS-verplichting te controleren. De ervaringen die we hiermee opdoen gebruiken we om de werkwijze verder te verbeteren zodat we dit toezicht de komende jaren deskundig en efficiënt kunnen uitvoeren.”
(De tekst gaat verder onder de afbeelding)
Gerechtsgebouw Breda
Recentelijk bezochten Joris en coördinator Hichem Adahchour het Gerechtsgebouw in Breda. Tijdens het bezoek kregen we een helder beeld van hoe een GACS-systeem in de praktijk werkt. “We zagen hoe sensoren onder meer CO₂ en diverse weerparameters meten en het systeem op basis daarvan de ventilatie en klimaatinstallaties automatisch aanstuurt. Door historische data te gebruiken, wordt de warmte-koudeopslag continu in balans gehouden. Hierdoor blijven de overige installaties optimaal functioneren en wordt de afname van energie uit het net geminimaliseerd.”
Het systeem biedt gedetailleerd inzicht in energieverbruik, luchtverplaatsing en prestaties, waardoor verdere optimalisatie mogelijk blijft. “Voor ons was dit een waardevol praktijkvoorbeeld van hoe de GACS-verplichting concreet kan worden ingevuld,” vertelt Joris. “Met zo’n goed opgezet systeem zie je het meteen: energiebesparing en comfort gaan hand in hand.”
“Energiebesparing en comfort gaan hand in hand”